Yewtere raɓɓiɗunde fii Sii'a

Ɓen wootan'nooɓe Sayyidinaa Alii –Ñande Khadiiri Khum-on hiɓe yona guluuji cappanɗe nayo (40000) , Woodi wi'uɓe  koɓe guluuji cappanɗe jeeɗiɗi , wano Oo'wi'eteeɗo Sibti bun jawjii  himo wi'i wondema : ɓen Wootan'nooɓe Alii nden Ñande hari hiɓe yona guluuje Teemendere e noongayo ( 120) , a'wa hari ɓeeɗoo fow Koɓe Sii'aaɓe  si'tawii en ƴettirii wi'ungol ( kala Wonan'nooɗo Alii (A.S.M ) nden ñande .

  Kono hari ko lolliri wonu'ngol Sii'a - nden ñande – ko Abii –jarri e Salmaana  e Ammaaru e Migdaad ( Yo'yurmeende Alla wonu e maɓe ɓe fow ) .

Hari Banii haasimi en fow –nden ñande- ko'Sii'aaɓe hino Tawanoo e maɓɓe Abbaasi bun Abdul-Muttalibi  Ko'wano non kadi on'wi'eteeɗo Hujayfatu bunil-Yamaanii , e Jubayru bunil-Awaami , e Khujaymatu-ju-Ssahaadatayni , e Abuu-Tibhaan  e Haasimu Bun Utba Bun Abii-Waggaasi e Abuu-Ayyuuba Al-ansaarii e Abuu Saiidi-Al-khidirii , on wi'unooɗo wondema : (hari men Andataa Naafigiiɓe ɓen fewdo Nulaaɗo Alla on (صلى الله عليه وآله وسلم ) si'wanaa añungol maɓɓe Alii bun Abii Taalibi on ) . ko'non kadi wonirnoo Sii'a wano Khaalidu E Abbaan jeyanooɓe e Banii Umayya en , e Abuu-Raafii  E Udayyi-Al-kindii , e Saiidu bun jubayru e Usmaani e Suhal ɓen tawnooɓe ko ngeɗalɓe  Hunayfu e Ubayyu Bun Kabi  e Barraa'a bun Aajibu , e Ahnafu bun Gaysi  e Saabitu bun Gaysi bun Khatiimu  e Gaysi bun Sa'adi bun ibaadata e ben makko , e Khabbaabu bun Arati  e Bilaali Noddinanoowo Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم) nun , e Abdullaahi e Muhammadu ɓiɓɓe Budayli  e Gurajata Bun Ka'abi –Al-khajrajii  e Sulaymaana bun Surdi –Al-Khujaa'ii , e Hassaana bun Saabiti e Anasi bun Harasi , e Abuu Gataadata –Al-ansaarii e Abuu Dajaanatu –Al-Ansaarii e Sa'ad bun Masuudi –Assagafii Bappiraawo Mukhtaaru on e Yajiidi bun Nuwayratu ( kon adaa Wareede e yimɓe Sayyidinaa Alii ɓen  ñande ngereɗen Nahrawaan , o'tawno kadi ɓenɓe Nulaaɗo Alla on (صلى الله عليه وآله وسلم ) seeditanii naatoyay Al-janna laabiɗiɗi Fow ) . e Naafiu bun Utbatu bun Abii Waggaasi e Abuu Laylaa –Al-Ansaarii hari kanko Abuu Laylaa o'seedata e Sayyidinaa Alii (A.S.M) , o'ari Madiina fii wondu'ngol e Sayyidinaa Alii (A.S.M) tun , o'tawaa kadi Ñande Ngereɗen Siffiina himo wondi e Alii (A.S.M) , wi'aama Wondema ɓiɓɓe makko ɓen ko'andiraaɓe ngandal e Faamu moƴƴa . ɓeeɗoo fow wi'aama ko Sii'aaɓe won'noo .

ko'ɓuri heewunde e maɓɓe kon  Ɓe tabituno e Sii'a Yaagal on e wonan'ngol Sayyidinaa Alii (A.S.M) ɓaawo Faata'ngol Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم )  , ko'ɗun Waɗunoo  siɓe salii wootande Sayyidinaa Abuu-Bakri En nun , tawi hiɓe wontidi e Sayyidinaa Alii (A.S.M) en  Ka fuɗɗoonde fow sabu hoola'ngol maɓe  fiɓa Wondema ko kanko Sayyidinaa Alii (A.S.M) ɓuri Haanunde  arda'ngol julɓe ɓen si'Nulaaɗo feƴƴii , Ɓayra ko kanko woni imaamuujo e Khaliifaajo Ngoongaajo mo'Nelaaɗo Alla on (صلى الله عليه وآله وسلم  ) Accirnoo fii'muuɗun Ñande Khadiiri Khum on o'yamiri Julɓe ɓen fow yo'iwtir ɓaawo makko ɓe ɗoftoomo , Haa'o makki wondema ko Sayyidinaa Alii (A.S.M) Woniko ɓuri waawunde ñaawirnde Diina kan , ko'kanko Woni ndamal Saare ngan'ndal Annabiijo on  wondema Ngoonga kan tumawoo hino yiilonda e Alii (A.S.M) kala Ka'o yehiri ( ko'ɗun woni ngoonga on hino wondi e Makko tumawoo tuma , ɓe'seedataa ) . hiɗen ande hari Kanko Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم )  hari O'lontinaynomo ka Saare Madiina tuma tawi kanko Annabiijo on o'alaaɗon , kanko Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم ) o'halfinaali ( o'lontinaali ) hay'e ngooto Madiina Si'wanaa kanko Sayyidinaa Alii (A.S.M ) . hiɗen andi Kadi wondema kanko Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم )  O'waɗii Sayyidinaa Alii (A.S.M) tun ko'hino Yottinanamo wan Ñande o'immin'noo Sayyidinaa Abuu-Bakri yo'o yahu o'yottina makko ko'Suuratu-Baraa on Wi'ikon , ko'ɗon kisan Sayyidinaa jibriil (A.S.M) jippii ka Nelaaɗo Alla on (صلى الله عليه وآله وسلم ) o'maaki hay'e Ngooto yottinantaama si'wanaa harako an'tigi maaɗun ko Ngorko jeyaaɗo e maaɗa , ontuma kisan kanko Annabiijo on (صلى الله عليه وآله وسلم )  o'immini Sayyidinaa Alii (A.S.M ) yo'o yahu o'yottina ko'Wahyu on wi'ikon , Kanko Sayyidinaa Abuu-Bakri kañun yiltoo .

( ko hondetuma woniko inde Sii'a tertaa fii muuɗunɗe e ko hondetuma nden inde lolli ? ) :

Ɓayra ferunooɓe i'wi Makka seenii Madiina foolii ɓen Tawanooɓe Madiina ɓen Ñande ( Sagiifa ) on , yimɓe Ɓen fow wootani Sayyidinaa Abuu-Bakri en , si'wanaa Ɓen Sa'ad bun ibaada hooreejo Ansaari en jeyanooɗo e Ngorol Khajraji en . tawi handekadi kanko Sayyidinaa Abuu-Bakri o'fewtinii ndoole makko ɗen fow e Sayyidinaa Alii (A.S.M) fii'yo on wootamo kañumma e Ɓen wondunooɓe e makko salinooɓe wootande Sayyidinaa Abuu-Bakri ,  hino tawanoo tawtunooɓe   Woni  takko  Sayyidina Alii (A.S.M) nden Ñande Abuu Sufyaana hooreejo Umawiyankooɓe ɓen , o'wi'i nden :  Ko'onon yo ɓeynguure Abdu manaafi e ko hun'ɗun Abuu'bakri waɗata e huunde ko jeyɗon .  ontuma Sayyidinaa Alii (A.S.M) Ñaaɗanimo ( sonkanimo ) O'wi'imo  wallaahi a'wowliraali ɗun'ɗoo si'wanaa Ɗaɓɓu'ngol fitina  hiɗa  andi heewii ko dariɗa Haɓu'ngol  Lislaamu on ) .

Onruma non Sayyidinaa Abuu-Bakri ɓurti sattinde fii'yo Sayyidinaa Alii (A.S.M) wootanmo  , tawi – Sayyidinaa Umar hino wallitaande'mo fii'mu'un – Sayyidinaa Alii (A.S.M)  haɓɓitii ka'ñun kadi sattataa haa'wootana'mo , O'yweti Muhaajiriina en e Ansaari en  haa'woɓɓe Ngooɗe e Ansaari en ninsi ko'ɓe wootani Sayyidina Abuu-Bakri kon  haa'ɓe felindiri hakkunde maɓe ton . Tawi hiɓe jantoo inde Sayyidinaa Alii bun Abii Taalibi (A.S.M) nden .

     Ko'non kadi ɓe ninsiri ɓayra ɓe nanii ngeɗal Nelaaɗo on (صلى الله عليه وآله وسلم ) Neene Faatima ( S.L.M) hino felamo andanaɓe hujjaaji muusuɗi e  Timmuɗi , kono tawi ɗen nines maɓɓe ɗon  hino Mawni  e Neene Faatimatu-Ajjahraa ɓuri ko'o Tertondata'ɓe  e hoore maɓɓe  kon . sabuna ko'Saa'i ka Ninse maɓɓe nafataa . tawi on'wagtu ko Sayyidinaa Abuu-Bakri ƴetti wooteɗen ka Ansaari en e ka yimɓe luttuɓe ɓen o'jogitike ɗun haa'satti . tawi lutta si'wanaa Sayyidnaa Alii (A.S.M) e ɓen Sii'aaɓe makko .

  Ko'ɗun fow waɗi ɓayra kanko Sayyidinaa Alii (A.S.M) O'yi'irii non o'tawi  ronku'ngol makko wootande Sayyidinaa Abuu-Bakri koko waɗata batte e Diina kan Haa'hoynaka , harale ko kaafa makko kanko  Sayyidinaa Alii (A.S.M) kan woniko ndarni'ka , ɓayra o'yi'ii Ɗun'ɗon o'yejjiti haggee makko on e nokku makko on O'seenii o'salmini Sayyidnaa-Bakri o'wootanimo Sii'aaɓe Makko ɓen kadi jokki ɗon . ko'ial nden Ñalaande Woniko inde Sii'a tertaa wallinaa fii'mu'un julɓe ɓen fow Woni huunde wootere , ɗin konguɗi wi'ayɗi  ( ko'Sunna E Sii'a ko'Abuu-Bakri ko Alii ) . ɗun ffow acci ontuma Tawiko kongol komi julɗo tun . ko'ɗon julɓe ɓen jokkiri Fewdo Sayyidina Abuu-Bakri e Sayyidinaa Umar e Seeɗa e nder laamu Sayyidinaa Usmaan , tawi ɓe Luutondiraali ɓe seedaali kadi  si'wanaa  fewndo ko'ɓe Jooɗii fii ( ndiisondirngon'ngol ) , ko'non woniri haa'ɓen Umawiyankooɓe  immii ka lan'noonde  laamu Sayyidinaa Usmaan ,  ɓe wattiti piiji julɓe ɓen fow Ko'waɗi haa'yo julɓe ɓen immo ndartooɓe  pooɗondiral E piiro waɗi moƴƴa hakkunde maɓe  ton addi'haa  Sayyidinaa Usmaan  waraa , tawi ko'ɗen ngolle maɓɓe Bonɗe ɗon fow woni sabu ko'warimo , haranun ɓe Hersuno e ɗen ngolle maɓɓe ɗon e sabu koɓe woni Sabu ware'ngol hooreejo maɓɓe on .  yimɓe Umawiyankooɓe ɓen immondaaki e Sayyidinaa Alii (A.S.M) koɓe waɗi ko tooñungol'mo wa'a himo tertii Onmoɓe tertii kañunkadi wanodema o'kippaalimo Haa'owaraa .