Yewtere raɓɓiɗunde fii Sii'a

   Kono ko ɓuri heewunde e ɗaɓɓitooɓe e waɗooɓe Taariika hino wi'i wondema Sii'a ko Ñande Sagiifa ka Yoga e Sahaaba en mooɓondirnoo ɓe wootani Sayyidinaa Abuubakri , tawi womɓe ngooɗe e maɓɓe Hino wondi e Sayyidinaa Alii (A.S.M) ka suudu makko Ɓenɗon ɓe tawanooka ka sagiifa , ko ɗunɗon fow holli Wondema , Sii'a on hari hino woondi ila fewdo Annabiijo on (S.A.W) , si'wanaano ɗun e nder yontere Ɓaawo faatangol Nulaaɗo on (S.A.W) ɓe waawataano Waɗunde fedde kisan , hakkille waawataa jaɓunde Wondema Nelaaɗo Alla on (S.A.W) o'yewtay o'sappoo Fii ɓure Sayyidinaa Alii (A.S.M) e tawunde ko kanko Ɓuri fow haanunde ka lontii Annabiijo on (A.S.M) , Ontuma Julɓe maruɓe iimaanu ɓen e hoore koɓe Nananɓe ɗoftii Annabiijo on kon fow , ɓe ndaroo hara Ɓe haajaaka e on maako Annabiijo ɗon , hiɗen andile Wondema , Nulaaɗo Alla on (S.A.W) o'yewtii fii ɓural Sayyidinaa Alii ngal e nokkeeli buy , hino tawaa e ɗun :

Aranunɗun : ko fewdo oo'aayaɗoo jippii : {وأنذر عشيرتك الأقربين} suuratu-Assuaraa'i\214. wondema , jertin (waajo) Musiɓɓe maaɗa ɓuruɓe ɓattaande ɓen .

   Fillotooɓe Taariika ɓen wi'ii wondema : Sayra Aaya on Jippike Nulaaɗo Alla on (S.A.W) noddi Sayyidinaa Alii (A.S.M) ɓe yamirimo yo'o defo Ñiiri o'nodda ɓeynguure Abdul-Muttalibi nden , wano nden ñande tawi hiɓe yona Worɓe cappanɗe nayo , ɓayraɓe ngaynii e ñaamunde ɓe Yarii Kosanɗan , ontuma Nulaaɗo Alla on (S.A.W) immii ndarii o'maaki : ko o'non yo ɓeynguure Abdul-Muttalibi , mi'andaa Suka hay'e ngooto e Sukaaɓe Aarabu addanɗo yimɓe muuɗun ɓurikomi addani on kon , mi'woondii mi'addanii on moƴƴere Aduna e laakara Fow , Allaahu lanɗo on yamiriilan yomi noddu on yo'on Aru rewommo , ko hombo e mooɗon woniko Wallitotoolan e de'e huunde ɗoo , o'wona musiɗɗo on Lontotooɗo lan o'wona momi wasitoo mi'accira ? ontuma Yimɓe ɓen fow deƴƴi haye ngooto jaabaaki , ontuma Kanko Sayyidinaa Alii (A.S.M) immii tawi ko'o Paykun E hakkunde maɓe ɗon o'maaki ko min woni on Neɗɗo Wallitotooɗoma ɗon yo'Nulaaɗo Alla , ontuma Nulaaɗo Alla on (S.A.W) ka hoƴƴundu o'maaki : ko oo'ɗoo woni Musiɗɗo an'on e momi wasiyorta mi'accira on ko oo'ɗoo Woni lontotooɗo lan on simi maayii koyon nananmo Ɗoftoɗon , ontuma yimɓe ɓen fow njali tawi hiɓe wi'a Abuu-Taalibi : ɓiɗɗo maaɗa on lamminaama e hoore Maaɗa njooni koyaa nananmo ɗoftoɗaa . ɗimmonɗun : Ɓayra oo'Aaya ɗoo jippike , {إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعون} suuratul-maa'idati \ 55.

 (Allaahu on ndaali) , andee wondema ko woni fewjoowo E yeesoojo mooɗon on ko Allaahu on e Nulaaɗo makko On e ɓen gomɗinɓe , ɓen Ñimnooɓe julde maɓɓe hara Hiɓe itta jakka kaɓe ruƴƴi ɗon .

  Cernooɓe ɓen ka Sunna e Cernooɓe ɓen ka Sii'a fow Hino fotti wondema , Aaya on ko fii Sayyidinaa Alii (A.S.M) woniko jippii , hino tawaa e ɓen wi'uɓe ɗun Suyuutii ka Deftere makko Durrul-Mansuur ɓayra o'firii Haa'o hewtii Aaya on o'jantii ɗun , ko non kadi wi'eteeɗo Fakhru-Arraazii ka Deftere makko Mafaatiihul-khaybi , e On wi'eteeɗo Baydaawii ka tafsiiru makko , e Zamakhsarii ka Deftere makko Al-kassaafu , e Sa'alabii Ka Tafsiiru makko e Tabrasii ka Deftere makko Majma'al-bayaan e firooɓe buy kadi e fillotooɓe Hadiise Ɓen fow ko ɗun wi'i.

Tammunɗun : ko Ñande Khadiiri khummu on waɗi , Ɗulle ko Ñande oo'aaya ɗoo jippii : {يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك ، وإن لم تفعل فما بلغت رسالته ، والله يعصمك من الناس} suuratul-maa'idati \69. kanko Allaahu on o'daali: Ko an'yyo Nelaaɗo yottin konko jippinaa e hoore maaɗa, Si'tawii a'waɗaali ɗun haray andu ndey A'yottinaali Nulal Allaahu ngal , Allaahu on non o'reenete bone (kundule) yimɓe ɓen .

   Ko'e nden nokkuure (Khadiiri) ɗon kisan (tawi hiɓe iwunde hajju maɓe sakkitoro on Aaya on jippii ɗon ) Ndarni jamaa on fow , ɓe waɗanimo ɗon Minbaru ko Waɗɗortee ngelooɗi ɗin kon , Nelaaɗo Alla on (S.A.W) ƴawi ɗon ɓe khutubi –yewti- khutuba maɓɓe andaaɗo , Ɓe nangi jun'ngo Sayyidinaa Alii (A.S.M) ngon ɓe Towni,  ontuma ɓe maaki : e'nee hara wanaa min ɓurani Gomɗimɓe ɓen  hoore maɓɓe ? Gomɗinɓe ɓen wi'i ko Non woniri yo Nulaaɗo Alla , ontuma kanko Nulaaɗo on Fillitii ɗun haatimmi laabi tati , ontuma non o'maaki :(من كنت مولاه فهذا علي مولاه ، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله) wondema , kala momi woni fewjoowo Fii muuɗun yoo'tigi andu ko Alii woni fewjoowo fii Oo'tigi on , mi'torikema yo jooma wonan kala Wonanɗomo , añaa kala on añuɗomo , wallaa kadi kala On walluɗomo , selaa kala on seluɗomo . ko ɗon kisan Sayydinaa Umaru ari o'salminimo ontuma o'wi'i: (ko Saɗimaaɗa yo Alii bun-Abii Taalibi hande hande A'weetii ko'a yeesoojo an e yeesoojo kala Neɗɗo Gomɗinɗo Gorko e Debbo fow ).

Hino fillii nden yewtere Nulaaɗo (S.A.W) waɗunoonde Ñande Khadiiri khum on jamaa heewuɗo e Ahlu-Sunna En mo'kala hino fillori e konguɗi muuɗun . wano ibnu Hajar hino fillii ka Deftere makko wi'eteende Sawaa'igi  On maaku Nulaaɗo waɗuɗo ka Khadiiri Khummu , immornde e Sahaabaaɓe cappanɗe tato fow, kanko ibnu Hajar o'wi'i goɗɗi e ɗin Hadiiseeji ko selluɗi goɗɗi Ngooɗe kadi ko moƴƴuɗi .

   Wano ibnu Hamzati-Al-hanafii hino fillii immornde e Abii-Attufayli immornde e Aamiri bun waasila oo'maaku Nulaaɗo ɗooɗe o'wi'i: Usaamatu bun Zaydi wi'ii Sayyidinaa Alii (A.S.W) A'wonaa yeesoojo an , minko Nulaaɗo Alla on (S.A.W) woni yeesoojo an'on , ontuma Nulaaɗo maaki : a'sikkay mi'nodditaama mi'nootike Komi nodditaa kon , miɗo acciri on piiji ɗiɗi tedduɗi , Koɗɗo e majji hino mawni ɓuri o'ya on , ɗulle ko Deftere Allaahu nden e geyngol Suudu andun , ndaaree Ko honno ɗi'i piiji ɗiɗi ɗoo lontortoolan e hakkunde Mooɗon , sabuna kanji ɗiɗi wanaaɗi sertayɗi haa'ñande Ɗi tawoyilan ka weendu Kawsara , Allaahu toowuɗo on Ko kanko woni yeesoojo fewjoowo fii'an , ko'min woni Yeesoojo fewjoowo fii kala Gomɗinɗo , kala momi woni Fewjoowo fii muuɗunɗe haray ko Alii woni fewjoowo Fii oo'tigi , mi'torikema yo jooma wonan kala tawuɗo Hino wonanimo , A'ñaa kala tawuɗo hino a'ñimo .