ko honndetuma woniko Sii;a fuɗɗi ?

  Wano oo'wi'eteeɗo ibnu hajari himo wi'i e fii on maako Nulaaɗo (S.A.W) wondema ɓayra oo'Aayaɗoo jibbike : { إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات أولئك هم خير البرية }. Nelaaɗo Alla on (S.A.W) o'maaki : An e Sii'aaɓe maaɗa ɓen yyo Alii on aroyay ka Allaahu on Ñande ndarngal hara ko'on yiɗaaɓe yarlaa ko'on weltiiɓe kadi , ngaño maaɗa on aroya ka nderngal hara ko'o tikkanaaɗo ko'o kolbaaɗo .

  Wano Sahiidu Assadri (r.h.m) hino yewti fii ko honno Sii;a fuɗɗori e ko honno ɓe woniri iwtirɓe ɓaawo Sayyidinaa Alii (A.S.M) o'maaki hari hinoton feddeeji ɗiɗi feeñuɗi e Sahaabaaɓe ɓen fewdo Nulaaɗo Alla on (S.A.M) :

 Aranunɗun : ko fedde jokkunde ko windaakon (woni Al-Guruaana on e Sunna Annabiijo on –S.A.W-) kala koɓe waɗata kon e ngolle kosiɓe yi'i fii'muuɗun ka Deftere Alla maaɗun ɓe yi'ii ka Sunna Annabiijo on (S.A.W) siɓe waɗa , hiɓe wi'i kadi hay'e ngooto haana ngollitirnde feere muuɗun nden e yeeso Deftere Allaahu nden  maaɗun e yeeso Sunna Nulaaɗo on (S.A.W) , fotinon hara ɗun koka telemma ndewal maaɗun ko telemma ka fii laamu e ka fii Arndangol hawreeji ɗin .

ɗimmunɗun : ko fedde hooliinde fiɓi wondema faalaaɗo wooɗe hino waawi ngollitirnde feere muuɗun nden e yeeso Deftere Allaahu nden maaɗun e yeeso Sunna Annabiijo on (S.A.W) e nder kala fiyakuuji ɗin . ɗi'i feddeeji ɗon ɗiɗi woni lorre hakkunde maɓe fewdo ko wi'aa e hino Deftere Allaahi nden e maaku Nulaaɗo on hino toɗɗii Sayyidinaa Alii (A.S.M) Arndangol Mofte ɗen , koɗon kisan fedde ɗiɓɓere nden darii yeddi ɗun fes , ɓe salii jokkunde konko Nulaaɗo Alla on Acciri en few non . fedde Aranere nden kañun jokki tabiti hoore ko Nulaaɗo Alla on (S.A.W) acciri en kon . ko ilaɗon kala ɓen jokkunooɓe tabiti e ko Nulaaɗo on (S.A.W) accunoo kon ɓe iwtiri ɓaawo Sayyidinaa Alii (A.S.M) ɓe wi'aa Sii;a .

  ɗo'o njooni en andii ko honno Sii'a fuɗɗori , ko ila fewdo Nelaaɗo Alla on (S.A.W) wonikoɓe fuɗɗi , e ko hohonno ɓe towniri fii Sii'a ɓe woni ɗoftiiɓe jokki yamiroore Annabiijo on (S.A.W)  - hiɗen andile wondema ko kanko Annabiijo on (S.A.W) wonimo wowlataa beleeɗe muuɗun – o'maakiile wondema , Sayyidinaa Alii (A.S.M) e ɓen yimɓe iwtirɓe ɓaawo makko ɗoftii woniɓe Allaahu on yarlii koɓen woni naatiroyooɓe Al-janna ka Ñaamo Annabiijo on (S.A.W) e kanano makko (S.A.W) .

  si'en andii ɗun , en taway konko ɓen añuɓe Sii'a  añi ɓeynguure Nulaaɗo on , kowoni fenunde wi'a wondema Sii'a ko wi'eteeɗo Abdullaahi bun Saba'i woniko sinci nden fedde , e wi'ungol maɓɓe kadi wondema Sii;a wanaako humondiri e Lislaamu on , ɗunɗon fow ko fenaande maɓɓe non . maaɗun konkoɓe fenata ɓe wi'a wondema Sii'a on ko Faarisi yankooɓe ɓen (iraniyemɓe ɓen) woniko sinci Sii'a yaangal ɓaawo Duuɓi teemendere feƴƴii  fii bonnungol Lislaamu on , ɗunɗon fow ko fenaande , alaaka humii hay'e nokku .

   kono ko ɓuri heewunde e ɗaɓɓitooɓe e waɗooɓe Taariika hino wi'i wondema Sii'a ko Ñande Sagiifa ka yoga e Sahaaba en mooɓondirnoo ɓe wootani Sayyidinaa Abuubakri , tawi womɓe ngooɗe e maɓɓe hino wondi e Sayyidinaa Alii (A.S.M) ka suudu makko ɓenɗon ɓe tawanooka ka sagiifa , ko ɗunɗon fow holli wondema , Sii'a on hari hino woondi ila fewdo Annabiijo on (S.A.W) , si'wanaano ɗun e nder yontere ɓaawo faatangol Nulaaɗo on (S.A.W) ɓe waawataano waɗunde fedde kisan , hakkille waawataa jaɓunde wondema Nelaaɗo Alla on (S.A.W) o'yewtay o'sappoo fii ɓure Sayyidinaa Alii (A.S.M) e tawunde ko kanko ɓuri fow haanunde ka lontii Annabiijo on (A.S.M) , ontuma Julɓe maruɓe iimaanu ɓen e hoore koɓe nananɓe ɗoftii Annabiijo on kon fow , ɓe ndaroo hara ɓe haajaaka e on maako Annabiijo ɗon , hiɗen andile wondema , Nulaaɗo Alla on (S.A.W) o'yewtii fii ɓural Sayyidinaa Alii ngal e nokkeeli buy , hino tawaa e ɗun :

Aranunɗun : ko fewdo oo'aayaɗoo jippii : {وأنذر عشيرتك الأقربين} suuratu-Assuaraa'i\214. wondema , jertin (waajo) musiɓɓe maaɗa ɓuruɓe ɓattaande ɓen .

   fillotooɓe Taariika ɓen wi'ii wondema : Sayra Aaya on jippike Nulaaɗo Alla on (S.A.W) noddi Sayyidinaa Alii (A.S.M) ɓe yamirimo yo'o defo Ñiiri o'nodda ɓeynguure Abdul-Muttalibi nden , wano nden ñande tawi hiɓe yona worɓe cappanɗe nayo , ɓayraɓe ngaynii e ñaamunde ɓe yarii Kosanɗan , ontuma Nulaaɗo Alla on (S.A.W) immii ndarii o'maaki : ko o'non yo ɓeynguure Abdul-Muttalibi , mi'andaa Suka hay'e ngooto e Sukaaɓe Aarabu addanɗo yimɓe muuɗun ɓurikomi addani on kon , mi'woondii mi'addanii on moƴƴere Aduna e laakara fow , Allaahu lanɗo on yamiriilan yomi noddu on yo'on aru rewommo , ko hombo e mooɗon woniko wallitotoolan e de'e huunde ɗoo , o'wona musiɗɗo on lontotooɗo lan o'wona momi wasitoo mi'accira ? ontuma yimɓe ɓen fow deƴƴi haye ngooto jaabaaki , ontuma kanko Sayyidinaa Alii (A.S.M) immii tawi ko'o Paykun e hakkunde maɓe ɗon o'maaki ko min woni on Neɗɗo wallitotooɗoma ɗon yo'Nulaaɗo Alla , ontuma Nulaaɗo Alla on (S.A.W) ka hoƴƴundu o'maaki : ko oo'ɗoo woni musiɗɗo an'on e momi wasiyorta mi'accira on ko oo'ɗoo woni lontotooɗo lan on simi maayii koyon nananmo ɗoftoɗon , ontuma yimɓe ɓen fow njali tawi hiɓe wi'a Abuu-Taalibi : ɓiɗɗo maaɗa on lamminaama e hoore maaɗa njooni koyaa nananmo ɗoftoɗaa . ɗimmonɗun : ɓayra oo'Aaya ɗoo jippike , {إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعون} suuratul-maa'idati \ 55.

 (Allaahu on ndaali) , andee wondema ko woni fewjoowo e yeesoojo mooɗon on ko Allaahu on e Nulaaɗo makko on e ɓen gomɗinɓe , ɓen Ñimnooɓe julde maɓɓe hara hiɓe itta jakka kaɓe ruƴƴi ɗon .

  Cernooɓe ɓen ka Sunna e Cernooɓe ɓen ka Sii'a fow hino fotti wondema , Aaya on ko fii Sayyidinaa Alii (A.S.M) woniko jippii , hino tawaa e ɓen wi'uɓe ɗun Suyuutii ka Deftere makko Durrul-Mansuur ɓayra o'firii haa'o hewtii Aaya on o'jantii ɗun , ko non kadi wi'eteeɗo Fakhru-Arraazii ka Deftere makko Mafaatiihul-khaybi , e on wi'eteeɗo Baydaawii ka tafsiiru makko , e Zamakhsarii ka Deftere makko Al-kassaafu , e Sa'alabii ka Tafsiiru makko e Tabrasii ka Deftere makko Majma'al-bayaan e firooɓe buy kadi e fillotooɓe Hadiise ɓen fow ko ɗun wi'i.

Tammunɗun : ko Ñande Khadiiri khummu on waɗi , ɗulle ko Ñande oo'aaya ɗoo jippii : {يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك ، وإن لم تفعل فما بلغت رسالته ، والله يعصمك من الناس} suuratul-maa'idati \69. kanko Allaahu on o'daali: ko an'yyo Nelaaɗo yottin konko jippinaa e hoore maaɗa , si'tawii a'waɗaali ɗun haray andu ndey A'yottinaali Nulal Allaahu ngal , Allaahu on non o'reenete bone (kundule) yimɓe ɓen .

   Ko'e nden nokkuure (Khadiiri) ɗon kisan (tawi hiɓe iwunde hajju maɓe sakkitoro on Aaya on jippii ɗon ) ndarni jamaa on fow , ɓe waɗanimo ɗon Minbaru ko waɗɗortee ngelooɗi ɗin kon , Nelaaɗo Alla on (S.A.W) ƴawi ɗon ɓe khutubi –yewti- khutuba maɓɓe andaaɗo , ɓe nangi jun'ngo Sayyidinaa Alii (A.S.M) ngon ɓe towni , ontuma ɓe maaki : e'nee hara wanaa min ɓurani Gomɗimɓe ɓen  hoore maɓɓe ? Gomɗinɓe ɓen wi'i ko non woniri yo Nulaaɗo Alla , ontuma kanko Nulaaɗo on fillitii ɗun haatimmi laabi tati , ontuma non o'maaki :(من كنت مولاه فهذا علي مولاه ، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله) wondema , kala momi woni fewjoowo fii muuɗun yoo'tigi andu ko Alii woni fewjoowo fii oo'tigi on , mi'torikema yo jooma wonan kala wonanɗomo , añaa kala on añuɗomo , wallaa kadi kala on walluɗomo , selaa kala on seluɗomo . ko ɗon kisan Sayydinaa Umaru ari o'salminimo ontuma o'wi'i: (ko saɗimaaɗa yo Alii bun-Abii Taalibi hande hande A'weetii ko'a yeesoojo an e yeesoojo kala Neɗɗo Gomɗinɗo Gorko e Debbo fow ).

Hino fillii nden yewtere Nulaaɗo (S.A.W) waɗunoonde Ñande Khadiiri khum on jamaa heewuɗo e Ahlu-Sunna en mo'kala hino fillori e konguɗi muuɗun . wano ibnu Hajar hino fillii ka Deftere makko wi'eteende Sawaa'igi  on maaku Nulaaɗo waɗuɗo ka Khadiiri Khummu , immornde e Sahaabaaɓe cappanɗe tato fow, kanko ibnu Hajar o'wi'i goɗɗi e ɗin Hadiiseeji ko selluɗi goɗɗi ngooɗe kadi ko moƴƴuɗi .

   Wano ibnu Hamzati-Al-hanafii hino fillii immornde e Abii-Attufayli immornde e Aamiri bun waasila oo'maaku Nulaaɗo ɗooɗe o'wi'i: Usaamatu bun Zaydi wi'ii Sayyidinaa Alii (A.S.W) A'wonaa yeesoojo an , minko Nulaaɗo Alla on (S.A.W) woni yeesoojo an'on , ontuma Nulaaɗo maaki : a'sikkay mi'nodditaama mi'nootike komi nodditaa kon , miɗo acciri on piiji ɗiɗi tedduɗi , koɗɗo e majji hino mawni ɓuri o'ya on , ɗulle ko Deftere Allaahu nden e geyngol Suudu andun , ndaaree ko honno ɗi'i piiji ɗiɗi ɗoo lontortoolan e hakkunde mooɗon , sabuna kanji ɗiɗi wanaaɗi sertayɗi haa'ñande ɗi tawoyilan ka weendu Kawsara , Allaahu toowuɗo on ko kanko woni yeesoojo fewjoowo fii'an , ko'min woni yeesoojo fewjoowo fii kala Gomɗinɗo , kala momi woni fewjoowo fii muuɗunɗe haray ko Alii woni fewjoowo fii oo'tigi , mi'torikema yo jooma wonan kala tawuɗo hino wonanimo , A'ñaa kala tawuɗo hino a'ñimo .