اين تأثر قلبي و تصور باطني در ايام جواني بهتر حاصل مي‏شود؛ زيرا قلب جوان لطيف و ساده است و صفايش بيشتر است و واردات آن كمتر و تزاحمات و تراكمات در آن كم‏تر است. پس شديد الانفعال و كثيرالقبول است.(44)
پيامبراكرم‏صلي الله عليه وآله وسلم با اشاره به نازك دلي جوانان، مسلمانان را به احسان و نيكي در حق جوانان دستور داده است:
اُوصيكُم بِالشبّانِ خَيراً فَاِنَّهُم اَرِقُّ اَفْئدَةً.(45)
شما را به احسان و نيكي با جوانان سفارش مي‏كنم؛ زيرا آنان قلبي لطيف دارند.
2 - شادابي، عاشق پيشگي و زيبادوستي‏
جوان به دليل داشتن روحيه‏اي پاك و عاطفي، از شادابي ويژه‏اي برخوردار است. او مانند گل در حال رشدي است كه محيط پيرامون خود را از وجود خويش، معطر مي‏سازد. به گفته‏ي مقام معظم رهبري:
هرجا جوانان هستند، تر و تازگي، طراوت و صفا و نشاط و خوبي است. وقتي با جوانان هستم و در محيط جوانان قرار دارم، احساس من مثل احساس كسي است كه در هواي صبح‏گاهي تنفس مي‏كند؛ احساس طراوت و تازگي مي‏كنم.(46)
جوان، رؤيايي و عاشق‏پيشه است. اين دوره، دوره‏ي شور و نشاط و عشق و اميد است. دوران حساسيت‏ها و آشكار شدن خواسته‏ها و طبيعت‏هاست. دوره‏ي پندارهاي رؤيايي، انديشه‏هاي شاعرانه و دلباختگي است. ممكن است يك كنايه و اشاره، توفاني در او بيافريند و گاه يك رابطه‏ي گفتاري با جنس مخالف، او را به هيجان مي‏آورد.
جواني، دوره‏ي آراستگي و زيبادوستي است.
هم‏چنين حضرت علي‏عليه السلام، زيبايي مؤمن را عنايت خداوندي مي‏داند و مي‏فرمايد:
حُسنُ وَجْهِ الْمُؤمِنِ حُسْنُ عِنايَةِ اللّهِ بِهِ.(47)
روي زيباي مردم با ايمان، عنايت نيكوي خداوند به آنان است.
در گفتار پيشوايان دين، افزون بر توجه به زيبايي‏هاي طبيعي، به زيبا ي مصنوعي و آراستن نيز سفارش شده است. امام حسن مجتبي‏عليه السلام درباره‏ي دليل آراستن خود هنگام نماز اين گونه فرموده است:
اِنَّ اللّه جَميلٌ يُحبُّ الجَمالَ فَاتَجَمَّلُ لِرَبّي وَ هُوَ يَقُولُ خُذُوا زينَتَكُم عِندَ كُلِّ مَسجِد.(48)
خداوند زيبا است و زيبايي را دوست دارد. به اين دليل، خود را در پيشگاه الهي مي‏آرايم كه خداوند دستور داده است با زينت‏هاي خود در مساجد حاضر شويد.
گرايش به زيبايي دوستي و آراستگي از ويژگي‏هاي فطري جوان است. هرچند اين ويژگي، خاص اين دوره نيست. ولي اوج آن در اين دوره است. گفته‏اند اميرالمؤمنين علي‏عليه السلام هنگام انتخاب لباس براي قنبر، لباس زيباتر و فاخر را براي او برگزيد و يكي از دلايل خود را گرايش فطري يك جوان به زيبايي بيان فرمود:
اَنْتَ شابٌّ وَ لَكَّ شَرّة الشَّبابِ.(49)
تو جواني و مانند ديگر جوانان به زيبايي، بسيار رغبت داري.
گفتني است كه فطرت پاك جوان افزون بر كشاندن وي به سوي زيبايي‏هاي ظاهري، مي‏تواند او را به جست‏وجوي زيبايي‏هاي معنوي و اخلاقي وا دارد. امام علي‏عليه السلام فرموده است:
مَيْزةُ الرَجُلِ عَقْلُهُ و جَمالُهُ مُرُوَّتُهُ.(50)
امتياز مرد به عقل او و زيبايي‏اش به مردانگي و فضايل اخلاقي اوست.
امام حسن عسكري‏عليه السلام نيز درباره‏ي زيبايي باطني و ظاهري اين‏گونه مي‏فرمايد:
حُسن الصورة جمالٌ ظاهرٌ و حسن العقل جمالٌ باطنٌ(51).
زيبايي صورت، جمال ظاهري انسان است و زيبايي عقل و انديشه، جمال باطني اوست.
چون در جواني، خواهش جمال روحاني و گرايش به فضايل اخلاقي در نهاد جوانان بيدار مي‏شود، اولياي دين همواره از مبلغان آموزه‏هاي دين مي‏خواهند كه به آمادگي روح جوان براي پذيرش صفات والاي انساني توجه كنند و آن را در راه درست به كار گيرند. امام صادق‏عليه السلام در سفارش به ابي جعفر اَحْوَل كه به تبليغ مذهب تشيع و آموزه‏هاي اهل بيت‏عليهم السلام مي‏پرداخت، فرمود:
عَلَيكَ بِالاَحداثِ، فَاِنَّهُم اَسرَعُ اِلَي كُلِّ خَير.(52)
بر شما باد پرداختن به جوانان؛ زيرا آنان نسبت به ديگران به سوي كار خير شتاب گيرنده‏تر هستند.
3 - توان‏مندي و عدالت‏خواهي‏
اراده‏ي جوان نسبت به دوره‏هاي پيشين و پسين، نيرومند است و به دليل برخورداري از نيروي سرشار روحي، مي‏كوشد همواره آزادي و استقلال خويش را حفظ كند. به طور كلي، جوان، مبارزه‏جو، عدالت‏خواه و به تعهد و وجدان خود پاي‏بند است. جوان با بلندنظري ويژه‏ي اين دوران، دشواري‏هاي زندگي را كوچك مي‏داند و با غرور فراوان مي‏كوشد بر آن چيره شود. چون جوان همواره مي‏خواهد اراده‏ي نيرومند خويش را به ديگران نشان دهد، به هرچيزي پاسخ مثبت نمي‏دهد و در برابر انجام هر خواسته‏اي، پايداري مي‏كند.
پيشوايان ديني ما نيز در جواني اين‏گونه بوده‏اند. براي نمونه، پيامبر اسلام با بستن «حلف الفضول» يا پيمان جوان‏مردان، خاطره‏اي‏ماندگار از خود بر جا نهاد. در اين پيمان، حضرت محمدصلي الله عليه وآله وسلم، جمعي از بني‏هاشم، بني‏المطلب، بني اسد و گروهي از اشراف براي دادگستري و پيش‏گيري از تجاوزگري به مردم، هم پيمان شدند. حضرت پيامبر پس از بعثت، از خاطره‏ي آن دوران اين گونه ياد مي‏كرد:
... ما اُجِبُّ اَنَّ بِه حُمرَ النَّعمِ.(53)
امضاي آن پيمان براي من به اندازه‏اي ارزنده و شادي‏بخش بود كه هرگز آن را با شتران سرخ موي عرب (كه مهم‏ترين ثروت عرب است) مبادله نمي‏كردم.
مقام معظم رهبري درباره‏ي ويژگي‏هاي امام علي‏عليه السلام در دوره‏ي جواني فرموده است:
علي‏عليه السلام در دوره‏ي‏جواني در مكه، يك عنصر فداكار، يك عنصر باهوش، يك جوان فعال، يك جوان پيشرو و پيش‏گام بود. در همه‏ي ميدان‏ها، مانع‏هاي بزرگ را از سر راه پيامبر برطرف مي‏كرد. در ميدان‏هاي خطر، سينه سپر مي‏كرد و كارهاي سخت را به عهده مي‏گرفت. با فداكاري خود، امكان هجرت پيامبر را به مدينه فراهم كرد. بعد در دوران مدينه، فرمانده‏ي سپاه، فرمانده‏ي دسته‏هاي فعال، هوشمند، جوان‏مرد و بخشنده بود. در ميدان جنگ، سرباز شجاع و فرمانده‏ي پيشرو بود. در عرصه‏ي حكومت، يك فرد كارآمد بود. در زمينه‏ي مسايل اجتماعي هم يك جوان پيشرفته به تمام معني بود.(54)
پيامبراسلام‏صلي الله عليه وآله وسلم نيز با توجه به اين ويژگي جوانان، كارهايي را به آنان مي‏سپرد كه مي‏توان به موارد زير اشاره كرد:
الف - فرستادن مصعب بن عمير جوان به مدينه به عنوان نخستين نماينده‏ي رسمي خويش؛(55)
ب - برگزيدن عتاب بن اُسَيْد (21 ساله) براي فرمانداري مكه؛(56)
3 - گزينش اسامة بن زيد (18 ساله) براي فرماندهي سپاه اسلام در جنگ با امپراتوري روم.(57)
4 - نوجويي و نوآفريني‏
«تخيّل به تل ش ذهني گفته مي‏شود كه پديده‏هايي را در ذهن مي‏آفريند بي‏آن كه به طور مستقيم از داده‏هاي حسي بهره گيرد.»(58) قدرت تخيّل در جوانان در اوج قرار دارد و در پرتو اين نيرو، بسياري از دشواري‏ها حل مي‏شود. قدرت تخيل، توان نظريه‏پردازي را به جوان مي‏دهد و او مي‏تواند جنبه‏هاي گوناگون يك قضيه را بكاود و پي‏آمدهاي مثبت و منفي آن را بيان كند. جوان در پرتو تخيل، دنيايي زيبا را در آينده‏اي نزديك براي خود تصوير مي‏كند و خود را در دامن آن مي‏يابد. چنين وضعيتي، بسياري از دردهاي دروني جوان را كاهش مي‏دهد.
تخيل، خلاقيت را در ذهن جوان شكوفا مي‏كند. «اين حالت رواني، قوه‏ي تخيل را توسعه مي‏دهد و به ذهن جوانان، نيروي خلاقه مي‏بخشد؛ حسّ ابداع و ابتكار را در ضمير جوانان بيدار مي‏سازد و آنان را براي نوسازي و به دست آوردن كمال تازه‏تري، آماده مي‏كند».(59)
در دوران جواني كه رشد به درجه‏ي تكامل مي‏رسد، هوش نيز به درجه‏ي پاياني نيرومندي مي‏رسد. به همين دليل، جوان به يادگيري هرچيزي علاقه نشان مي‏دهد. روان‏شناسان درباره‏ي ويژگي‏هاي فرد باهوش گفته‏اند: «فرد باهوش داراي ويژگي‏هايي مانند: سرعت و سهولت در يادگيري، بازشناسي قوي، خلاقيّت و ابتكار، اظهار نظر از روي بينش، توانايي انتقاد از خود، اعتماد به خود و توجه به نيازهاي شخصي و اجتماعي در فعاليت‏هاي خويش است».(60)
5 - جويندگي و پرسش‏گري‏
جوان، دوران بلوغ را پشت سر گذرانده است، ولي پرسش‏هاي آن را هنوز همراه خود دارد. گفتني است اين پرسش‏ها تعديل شده، ولي هم‏چنان گسترده است. شناخت جنبه‏هاي مختلف شخصيتي، زندگي، سرنوشت، زندگي پس از مرگ و... نمونه‏اي از اين پرسش‏هاست. بي‏پاسخ ماندن اين پرسش‏ها، جوان را دچار پوچي و از خود بيگانگي مي‏كند. در ذهن او، شبهه‏ها و استفهام‏هايي پديد مي‏آيد كه مايل است به اين شبهه‏ها و پرسش‏ها پاسخ داده شود. در بسياري از موارد به او پاسخ به‏هنگام و دلنشين داده نمي‏شود. به همين دليل، جوان احساس خلأ و ابهام مي‏كند.(61)
جوان، در اين دوره بر آن است تا از عمق پديده‏ها آگاه شود و همه‏ي حوادث و رويدادها را بررسي و تجزيه كند. از اين‏رو، در برابر همه چيز حساس است. هرچند اين حساسيت در كشف بسياري از نايافته‏ها مؤثر است، ولي گاهي مايه‏ي آزار و دردسر ديگران مي‏شود. اين چراجويي دروني است كه نمي‏توان از پيدايش آن پيش‏گيري رد. پس بايسته است با بردباري با آن روبه‏رو شويم.
6 - حسّ روحاني و گرايش به سلوك مذهبي‏
براساس نظر روان‏شناسان، هم‏زمان با دگرگوني‏هاي دوران بلوغ و پيدايش تمايل‏هاي غريزي، احساس روحي جديد و تمايل شديدي در جوان پديد مي‏آيد كه او را به سوي مذهب و سلوك مي‏كشاند. اين ارتباط و دگرگوني به گونه‏اي است كه اين دوره را دوره‏ي ماوراءالطبيعه ناميده‏اند. اين احساس در دوره‏ي جواني به صورت تعديل شده وجود دارد. «با فرا رسيدن ايام بلوغ، احساسات مذهبي و تمايلات ديني در وجود نوجوانان بيدار مي‏شود و آنان را شيفته‏ي فراگرفتن آموزه‏هاي روحاني مي‏سازد. پس از دوره‏ي بلوغ، از شدت و تمايل اين خواهش فطري شديد و سوزان كاسته مي‏شود و رفته رفته خواهش ايمان و اخلاق به صورت يك تمايل عادي درمي‏آيد».(62)
پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله وسلم نيز دعوت خود را بر همين اساس از جوانان آغاز كرد:
فَاجْتَمَعَت قُرَيشُ عَلي اَبيطالِب فَقالُوا يا اَباطالِب اِنَّ بنِ اخيكَ قَد سَبَّ الهَتَنا و اَفْسَدَ شَبابَنا و فَرَّقَ جَماعَتَنا.(63)
قريش گرد ابوطالب جمع شدند و گفتند: برادرزاده‏ات، خدايان ما را به بدي ياد كرده و با فاسد كردن جوانان ما، مايه‏ي اختلاف و پراكندگي ما شده است.
اولياي گرامي اسلام نيز با آگاهي از اين موضوع، با عرضه‏ي به‏هنگام احكام شريعت، به اين ميل پاسخ داده‏اند. امام صادق‏عليه السلام فرموده است:
مَن قَرأه القرانَ و هو شابٌ مؤمنٌ اختلط القرآنُ بلحمه وديه.(64)
كسي كه قرآن بخواند، اگر جوان با ايمان باشد، قرآن با گوشت و خونش آميخته مي‏شود و در همه‏ي بافت‏هاي بدنش اثر مي‏گذارد.
جوان، احساس تكليف، قوانين اخلاقي و مسؤوليت را به تدريج درك مي‏كند. او ديگر مانند دوره‏ي نوجواني، تنگ‏نظر نيست و افزون بر شناخت خود، به شناخت ديگران و جهان هستي نيز رغبت نشان مي‏دهد. در اين هنگام، عمل به وظيفه و مسؤوليت، جاي‏گزين خيال‏بافي و پندارهاي نوجواني مي‏شود. توانايي اراده‏ي جوان براي پذيرش مسؤوليت به گونه‏اي آشكار است كه امام باقرعليه السلام جواني را كه از اين توانايي بهره نبرد، سزاوار كيفر مي‏داند:
امام باقرعليه السلام مي‏فرمايد:
اُتيتُ بِشَبابٍّ مِن شَبابِ الشّيعَةِ لايَتَفَقَّهُ فِي الدّينِ لاَوْجَعْتُهُ.(65)
اگر يكي از جوانان شيعه را كه در دين تفقّه نمي‏كند (ع وم و احكام ديني را فرا نمي‏گيرد) نزد من بياورند، او را به وضع دردناكي، مجازات مي‏كنم.
باري، «جوان يا نوجواني كه در برابر هيچ‏كس، سر تسليم، فرو نمي‏آورد و بر همه‏ي قدرت‏ها عصيان مي‏كند، در درون متوجه ضعف‏ها و حقارت‏هاي خود است و عظمت، قدرت و بقا و دوام خود را در مذهب مي‏بيند».(66)
7 - توانايي جسماني‏
رشد جسماني، ساخته شدن ماهيچه‏ها و رشد نهايي استخوان‏ها، بازوان جوان را بسيار پرانرژي و ستبر مي‏كند.
حضرت علي‏عليه السلام در حديثي كه به بيان دوره‏هاي رشد انسان از كودكي تا پايان عمر پرداخته است، 24 سالگي را آخرين دوره‏ي رشد طول قد كودك مي‏داند كه به معناي پايان رشد استخوان‏هاي بدن است. ايشان مي‏فرمايد:
اِنَّ الغُلامَ اِنَّما يَثغَرُ في‏ سَبْعِ سِنينَ وَ يَحْتَلِمُ في‏ اَرْبَعَ عَشَرَةَ سَنَةً وَ يَسْتَكمِلُ طُولَهُ في اَرْبَعَ وَ عِشرينَ، وَ يَسْتَكْمِلُ عَقْلَهُ في‏ ثَمانٍ وَ عِشرينَ سَنَةً وَ ما كَانَ بَعدَ ذَلِكَ فَانَّما هُوَ بالتَّجارُبِ(67).
كودك در ده سالگي، دندان شيري مي‏اندازد. در چهارده سالگي محتلم مي‏شود. در بيست و چهار سالگي از قد كشيدن باز مي‏ايستد. در بيست و هشت سالگي، عقلش كامل مي‏شود واز آن پس هرچه افزوده شود، به كمك تجربه‏هاست.
در اين دوره، انرژي متمركزي در جوان وجود دارد و «احساس مي‏كند مي‏تواند با آن معجزه كند يا كوه را جابه‏جا كند».(68)
استقامت و تعادل در اين دوره جاي‏گزين بي‏صبري و ضعف دوره‏ي نوجواني مي‏شود و بدين‏گونه مي‏توان «استقامت» و «جهاد با نفس» را در او بارور كرد. در اين دوره، نيروي بدني به ويژه در پسران به سرعت افزايش مي‏يابد. چون آهنگ فوق‏العاده سريع رشد دوره‏ي نوجواني تا اندازه‏اي به تعادل گراييده است، خستگي‏پذيري جاي خود را به گونه‏اي استقامت مي‏دهد. استقامتي كه گاه صورت خودآزمايي و خويشتن‏داري پيدا مي‏كند. در اين حالت، جوان آماده است نيروي خود را بيازمايد و گاهي فرهنگ جامعه نيز آن را تأييد مي‏كند. خودآزمايي و سخت كوشي براي ترك لذت‏ها نيز در جوان ديده مي‏شود كه جنبه‏ي ديگري از نياز او به تعالي و آزمايش قدرت خويش و آگاهي از ميزان تسلط بر نفس است. شايسته است از اين ويژگي براي تقويت خويشتن‏داري بهره ببريم.
8 - پويايي ذهن‏
ذهن جوان به سرعت دگرگون مي‏شود. اين دگرگوني از نوجواني آغاز مي‏شود و در فراز و نشيب زندگي، چهره‏اي عقلاني به خود مي‏گيرد. مغز كه كانون خردگرايي است، رشد نهايي خود را تا 35 سالگي ادامه مي‏دهد. پختگي عقل در 28 سالگي - پايان دوره‏ي جواني - به كمال مي‏رسد. حضرت علي‏عليه السلام در حديثي كه به بيان دوره‏هاي تكامل و رشد انسان پرداخته، كمال رشد عقل را 28 سالگي دانسته است:
وَ يَستَكْمِلُ عَقْلُهُ في ثِمان و عِشْرينَ سَنةٍ.
عقل انسان در 28 سالگي كامل مي‏شود.
حضرت علي‏عليه السلام در حديثي ديگر، آغاز تكامل را 18 سالگي دانسته است:
لايَزالُ العَقلُ وَالحُمقُ يَتَغالَبانِ عَلَي الرَّجلُ اِلي‏ ثَمانِي عَشَرَ سَنَةً، فَاِذا بَلَغَها غَلَبَ عَلَيْهِ اَكْثَرهُما فيه.(69)
پيوسته عقل و حماقت در مزاج نوجوان تازه بالغ، در جنگ و ستيزند تا بحران تكليف را پشت سر بگذار و به 18 سالگي برسد. در آن هنگام هريك كه نيرومندتر باشد (عقل يا حماقت)، همان بر جوان چيره خواهد شد.
انديشه‏هاي جوان، صورت انتزاعي(70) دارند و او اهل انديشه است. اين موضوع، تفاوت اساسي شيوه‏ي انديشيدن نوجوان در اوايل بلوغ را با شيوه‏ي انديشيدن او در دوره‏ي جواني آشكار مي‏سازد. در دوره‏ي نوجواني، ارزش‏ها وقتي ادراك مي‏شوند كه در نمونه‏هاي انساني و قالب اشخاص مجسّم شوند، ولي تخيل نيرومند جوان كه از پشتيباني فكر انتزاعي برخوردار است، آدمي را از مرحله‏ي اعجاب و تحسين در برابر ارزشمندان به مرحله‏ي ادراك و تقويم ارزش‏ها مي‏رساند.(71)
به همين دليل، جوان هرگاه به دور از التهاب و هيجان باشد، مي‏تواند بهتر بيانديشد. انتزاعي بودن انديشه در پسران، فراگير و در دختران، به واقع‏گرايي نزديك‏تر است. به ديگر سخن، پسران بيشتر از دختران، اهل تحليل، بحث و اظهارنظر هستند.
توانايي حافظه نيز در اين دوره رشد مي‏كند؛ زيرا حافظه يك استعداد است و بدين گونه، جوان مي‏تواند مسايل را حفظ كند. اين توانايي در دختران بيشتر است. گفتني است: «پسران در مدركات قوي‏تر هستند. تكميل و رشد حافظه سبب مي‏شود جوان منطقي‏تر و متفكرتر باشد و آموخته‏ها را بهتر به كار بندد.(72)

ب) ويژگي‏هاي ناپسند دوران جواني‏

دوره‏هاي رشد و تكامل ديني در جوانان(89)

دسته‏بندي جوانان از نظر گرايش و پاي‏بندي به ارزش‏هاي ديني‏

پژوهش آماري‏